Có một triết gia Nguyễn Huy Thiệp
Hoa Nip
Với "Giăng lưới bắt chim", tác giả đã đặt chân vào ngôi đền của triết học. Ở đó, vai trò một văn sĩ của Nguyễn Huy Thiệp đã trở nên quá xoàng xĩnh, đã chẳng có tiếng nói gì nữa.
Tất cả vẫn còn đi trên đường
Đọc Kitchen của Banana Yoshimoto, Biển của John Banville, Cuộc đời của Pi của Yann Martel, Con nhân mã trong vườn của Moacyr Scliar, Bức tranh của Nguyễn Minh Châu, Giăng lưới bắt chim của Nguyễn Huy Thiệp… những tác phẩm như thế khiến người đọc rất mệt mỏi. Đúng như lời Nguyễn Huy Thiệp, sau khi quan sát xong sẽ mệt kinh khủng.
Con đường của nhà thơ, con đường văn học, tất cả vẫn còn đang đi trên đường. Còn với Giăng lưới bắt chim, tác giả đã đặt chân vào ngôi đền của triết học. Ở đó, vai trò một văn sĩ của Nguyễn Huy Thiệp đã trở nên quá xoàng xĩnh, đã chẳng có tiếng nói gì nữa.
Nguyễn Huy Thiệp đã quá minh triết khi sớm nhìn nhận ra rằng văn chương chẳng là gì cả, có chăng cũng chỉ là công cụ đặc biệt của các thể chế chính trị. Ông nhanh trí lấp liếm rằng: Hình như nhà văn có thể khẳng định được mình khi anh trở nên chí thánh? Còn những trang viết, nó có nghĩa gì đâu? Ông mạnh dạn đụng chạm đến cái sự vô tích sự của đám văn sĩ kém cỏi lôi thôi rách việc trước chính trường.



Bìa cuốn sách.

“4 ông trùm mafia”
4 ông trùm “mafia” ở đây, chẳng liên quan gì đến Mario Puzo cả. Cũng chẳng phải ái tình, tiền bạc, quyền lực, tôn giáo. Con người ta luôn luôn phải đối mặt với 4 ông trùm “mafia” thật sự, đó là: lòng mình, lòng người, thể chế chính trị, và tư tưởng của các bậc tiền bối cao nhân. Kẻ thù lớn nhất của đời người là lòng mình. Điều tiếng oan khiên nhất là lòng người. Mộng mị tinh vi nhất là các thể chế chính trị. Cái tuyệt đối nhất trong cái tương đối là tư tưởng của thánh nhân. 4 yếu tố đó mới thực sự tạo nên áp lực siêu hình đè nén lên con người tâm linh của chúng ta. Con người tâm linh là hoà hợp giữa con người xã hội và con người tự nhiên. Ở đó, cái siêu hình nhất là cái nguy hiểm nhất.
Tách mình ra khỏi con người văn chương, Nguyễn Huy Thiệp đi về phía đất Phật. Phật trong tâm tưởng là đức Phật quyền năng nhất. Ấy gọi là đạo.
Đích đến của một thi nhân là một triết gia
Nguyễn Huy Thiệp thủng thẳng mường tượng ra cuộc đua của các nhà văn. Rồi đặt ra câu hỏi: Ai đến đích? Ai không đến đích? Mà khéo léo tránh né đi câu hỏi lớn hơn: Đích đến của các nhà văn là cái sự gì? Đơn giản đối với ông, văn chương chưa bao giờ là quan niệm của đích đến. Văn học có rất nhiều con đường, nhiều con đường dẫn tới văn học. Nhưng văn học không phải là đích đến cuối cùng. Đừng giơ cao tấm thẻ hội viên Hội nhà văn nào đó mà mỉm cười với cuộc đời. Đích đến của văn chương là chân lý. Nhưng đích đến của cuộc đời là lẽ sống.
Nguyễn Huy Thiệp chẳng mảy may nhắc đến sự nghiệp văn chương của mình, vì so với con người tự nhiên của ông, thì những thứ viết lách kia chỉ đáng 3 xu 6 cắc. Người ta thấy rõ sự uyên thâm của Nguyễn Huy Thiệp trong Giăng lưới bắt chim, và khoác thêm cho nó giải thưởng văn học. Nhưng những kiến thức, những luận cứ, những nhay nháy mà ông đem vào cuốn sách, hầu hết là những quan điểm triết học.
Biểu hiện của một triết gia Nguyễn Huy Thiệp
Ngay cái sự rũ bỏ sự kiện để tìm bản chất, thực chất là một đặc trưng của triết học. Nhiệm vụ của văn học là khơi gợi, thúc đẩy cái tính bản thiện trong cái tâm của nhân loại. Đi tìm bản chất và quy luật của sự việc là trăn trở của các triết gia.
Nếu coi Giăng lưới bắt chim của Nguyễn Huy Thiệp là mớ tiểu luận phê bình, có lẽ chúng ta đã quá nông cạn, hẹp hòi và thô thiển nó. "Lưới bắt chim" của ông kéo dài từ Đông sang Tây, từ cổ chí kim, không thể là tiểu luận được, ít ra cũng là trung luận, hay tương tự. Nguyễn Huy Thiệp cũng chẳng phê với bình gì cả. Đọc ông viết về Phan Huyền Thư, Vi Thuỳ Linh, hay Đồng Đức Bốn rất dễ thấy. Cách bẻ vụn từng câu thơ ra như thế, cách nhìn nhận tác phẩm từ bên ngoài nó, rồi đem đối chiếu với thời đại, cuộc sống của người viết ra nó, để gút ra được quy luật tất nhiên, ấy là cách bình thơ ư